نیم نگاهی به زندگی شاعر سیستان
نیم نگاهی به زندگی شاعر سیستان
* * *
اگر بخواهیم در پیرامون زندگی و چگونه زیستن فرخی سیستانی تتبّع نماییم، مهمترین فراز های حیاتش را می توان در چند محور خلاصه کرد:
1ـ دفتر زندگیش فاقد صفحه ی نخستین است. نمی توان به روشنی از سال زادش سخن گفت.
2ـ زادگاهش سیستان است:
من قیاس از سیستان دارم که آن شهر منست وزپی خویشان زشهر خویشتن دارم خبـر
شهر من شهر بـزرگ ست و زمینش نـــــامــدار مردمان شهر من در شیر مـــردی نامـــور
(دیوان فرخی، ص194)
3ـ فرخی در چندین قصیده ای که سلطان محمود غزنوی را می ستاید متّصف به شاه ایران
می نماید. و این حقیقت تاریخی به سایر سکانداران سفینه ی قدرت نیز تسرّی می یابد.
الف: در مدح یمبن الدوله سلطان محمود:
خــداوندمــا شاه کشورستان کـــه نامی بدوگشت زاولستان
سـر شهر یـاران ایـران زمین کــه ایران بدوگشت تازه جـوان
ب: در حسب حال و رنجش سلطان و طلب عفو:
این همی گفت فرخی را دوش زر بــداده ســت شــــــاه زر افـشان
آن همی گفت فـــرخـی را دی اسپ داده ست خسـر و ایــــــران
شاه ایران از آن کــریــم تـــرست کــه دل چون منی کنــــد پَخسان
ج: در مدح عضدوالدوله امیر ابویعقوب یوسف بن ناصر الدین
میر جلیل سیّد ابویعقوب یوسف برادرِ ملکِ ایران
د: در مدح خواجه ابو بکر حصیری ندیم
هـــمزانــویِ شاهِ جهان نشسته در مجلس و بارگاه و برخوان
در زیـــر مـــرادش هـمــه ولایـت در زیر نگینش همه خـــراسان
پــاداش همی یابـد از شهنشاه بردوستی و خدمتِ فـــــراوان
هستند زنیــم روز تـــــــا شــب در خدمتِ او مهترانِ ایــــــران
4ـ به روایت چهار مقاله، در زادگاهش چون: «شعر خوش گفتی و چنگ ترزدی» در خدمت دهقانِِ شعر دوست با حقوق و مقرری «دویست کیل پنج منی غلّه و صد درم سیم نوحی» زندگی می نماید، اما این حقوق و مزایا - پس از ازدواج- هزینه های زندگی را تکافو نمی کند: «قصّه به دهقان برداشت که مرا خرج بیشتر شده است، چه شود که دهقان ـ از آنجا که کرم اوست ـ غلّه ی من سیصد کیل کند و سیم صد و پنجاه درم، تا مگر با خرج من برابر شود. دهقان برپشت قصّه توقیع کرد که: این قدر از تو دِریع نیست و افزون ازین را روی نیست» ( چهار مقاله، ص 36 )
5 ـ احتیاجی فرخی را برآن میدارد، تا با همه ی عشق به زادگاهش، سر به صحرا زند. همه ی این حسرت و درد را در قصیده ی معروف: (با کاروان حلّه ... ) می توان دید؛ حلّه ای که آب و آتش نمی تواند برآن ضرر و زیان برساند، زیرا تارو پود آن در کار گاه ضمیر و روان مملو از رنج و درد سخنوری بافته شده است، که جز آرامش خانواده، خواسته ای ندارد:
هر ساعتی بشارت دادی مرا خِرَد کاین حلّه مر ترا برساند به نام و نان
6 ـ آری! فرخی پس از آن که پاسخ ولی نعمتش را می شنود، آهنگ ماوراءالنهر می نماید، تا بختش را در دربار ادب پرور ابوالمظفر احمد بن محمد والی چغانیان بیازماید. چرا غی را که برافروخته تا از شب تار بیچارگی عبور نماید، قصیده ی «با کاروان حلّه ... » است:
این حلّه نیست بــــافته از جنس حــلّه هــا این را تو از قیاس دیگر حلّه ها مــدان
این را زبان نهاد و خِرد رِشت و عقل بافت نقّاش بود دست و ضمیر اندر آن میان
تا نقش کرد بــــــــرسرِ هر نقش برنوشت مـــدحِ ابــــوالمظفر شـــــاهِ چغانیـان
الخ
7 ـ فرخی با پای نهادن به قلمروچغانیان با کد خدای امیر چغانیان ـ خواجه عمید اسعد که صـاحبدل سخن شنـاس است ـ مــواجه می گردد. خـواجـه قصیده ی خـوش و استـــادانـه ی «با کاروان حلّه» را می شنود و بر نمی تابد که این قصیده ی وزین را سگزیِ «بی اندام، جبه ای پیش و پس چاک پوشیده و دستاری بزرگ و سگزی وار برسر ...» (همان). سروده باشد. برآن می گردد تا سخنور سیستانی را بیازماید. از داغگاه سخن می گوید: «امیر به داغگاه است. من می روم پیش او، و ترا با خود ببرم به داغگاه!
داغگاه عظیم خوش جاییست، جهانی در جهان سبزه بینی پرُخیمه، و شراع و ستاره. از هریکی آواز رود می آید و حریفان درهم نشسته و شراب همی نوشند و عشرت همی کنند؛ و به درگاه امیر آتشی افروخته چندِ کوهی؛ و کرّگان را داغ همی کنند و پادشاه شراب در دست و کمند در دست دیگر، شراب می خورد و اسپ می بخشد. قصیده ای گوی لایق وقت و صفت داغگاه، تا ترا پیش امیر برم» (همان، ص38 )
8 ـ فرخی که فرشته ی نجات را بر فراز زندگی اش در پرواز می بیند مویه های درد آگین ترک یار و دیار با اشک شوق رسیدن به مراد گره می خورد و قصیده ای:
چون پرندِ نیلگون برروی پوشد مرغزار پرنیان هفت رنگ اندر سرآرد کوهسار
در آفرنیشگاه روح آتش گرفته ی شاعرِ آواره، تنیده می شود.
شگفتا ! نیاز و درد در روان هنری فرخی چنان جوشش می نماید که چشمه ی خلّاقیّتش تبدیل به چشم انداز می گردد و آنچه را به تصویر می کشد، که هرگز ندیده است.
بدون شک اگر همین قصیده به یادگار می ماند برای ماندگاری سخنور سیستانی بسنده بود.
9 ـ انسانی که نیاز مند نان است و جز به رفاه و آسایش خانواده نمی اندیشد، با رسیدن به ناز و نعمت، به خود باوریِ می رسد، که می تواند فضا های بازتری را تجربه نماید و پله های والاتری را بپیماید. یعنی از مرحله ی نان به مصطبه ی نام پای گذارد. بنا براین از تنگنای در بار چغانیان به فراخگاه سلطان مقتدر غزنه پر می کشد، تا در امتداد قصاید ستایشی و رسیدن به نان و نام، مرثیه ی ماندگارَ:
شهر غزنین نه همانست که من دیدم پار چه فتاده ست که امسال دگر گون شده کار
به یادگار بگذارد.
10 ـ آنچه از اشعار فرخی بر می آید، این حقیقت است که سجستانی قانع، پاکدامن و دلبسته ی خانواده، پس از پای نهادن به قلمرو چغانیان و در بار سلاطین غزنین، حریص، تردامن و هوسباز می گردد:
ور گــویی گفتار بـــباید زپی شـــکر آری زپی شکر به کــــــار آیــد گفتار
کاریست مرا نیکو و حالیست مرا خوب با لَهو و طرب جفتم و بـا کام و هوا یار
و چنان در مزبله ی ار باب قدرت غرق می گردد که همه ی ارزش های دینی و ملی را نردبان می سازد، تا بتواند بر کریاس بارگاه صا حبان سیم و زر بنشیند و با حلّه های ماحصل ستایش، به شبی دست یابد:
شبی که اول آن شب شراب بود و سرود میانه مستی و آخــر امید بــوس و کنار
یعنی همه ی اهداف زندگی در نگاه فرخی بر دو محور مبتنی می گردد:
الف: ستایش ارباب قدرت با ذلیل ساختن همه ی ارزش های دینی و ملی، به خاطر دست یافتن به مال و منال.
ب: خوشگذرانی و جفت شدن با لهو و طرب، هوس و کام جویی .
فرخی به هر دو هدف دست می یابد:
ای آنکه همی قصّه ی من پرسی هموار گــویی کــه چگونه ست بـرِ شاه ترا کار
چیزی کـــه همی دانی بیهوده چه پرسی گـــفتار چــــه بـــاید که همی دانی کردار
ورگـــویی گـــــفتار ببایـــد زپی شکر آری زپـــی شکر بـــــه کـــار آیــد گفتار
کاریست مرا نیکو و حالیست مـرا خوب بـــا لَهو و طــــرب جُفتم و با کام و هوا یار
از فضل خــداونـــد و خـــداوندِ سلطان امــــروز مـــن از دی بـــه و امسال من از پار
با ضیعت بسیارم و بــــا خانه ی آبــــــاد بـــــــا نعمت بسیــارم و بـــا آلــت بسیـار
همه با ر مه ی اسپم و هم بـا گله ی میش هــــم بـــا صنم چینم و هــم بـــا بت تاتار
ســاز سفرم هست و نـــوایِ سفرم هست وز فرش مرا خانه چــــــو بتخانه ی فرخار
میران و بــــزرگــــان جهان را حسد آید زین نعمت و زین آلت و زین کار و ازین بار
محسود بزرگان شدم از خــدمتِ محمود خــــدمتگر محمود چنین بــایــــد هــموار
الخ
11ـ نه تنها فرخی به مال و منال فراوان دست می یابد و از مقربان در گاه می گردد، بل به خاطر داشتن «طبع به غایت نیکو» آواز خوش، بزم آرایی و نواختن چنگ و بربط و رود، در خلوتخانه ی سلطان پُرصلابت غزنین راه می یابد:
شــاه گیتی مـــرا گرامی داشت نام من داشت روز و شب به زبان
بـاز خواندی مرا ز وقت به وقت بــــاز جستی مـــرا زمان به زمان
گــــاه گفتی بیا و رود بـــــزن گـاه گفتی بیا و شعر بخـــــــوان
الخ
12ـ سر انجام سخنور خراسانی ـ که شیفته ی جشن نوروز، سده و مهرگان است، در جوانی جان به جان آفرین می سپارد. تأثر لبیبی آیینه دار این حقیقت تلخ است:
گرفـرخی بمرد چرا عنصری نمرد پیری بماند دیر و جوانی بـــرفت زود
فرزانه ی برفت و زرفتنش هر زیان دیوانــه ای بماند و زماندنش هیچ سود
(ترجمان البلاغه، ص 32 )
البته محققّان سال وفات فرخی 429 هجری نوشته اند، که حدسی محققّانه است. اما این که فرخی از بزرگ شاعران اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری است، سخنی است که هرگز خدشه نمی پذیرد.
چگونگی نگاه و نگرش فرخی در سیستان و غزنین
چکیده
گاهی نسبت به پژوهشگران و نوسندگان سلف صمیمانه غبطه می خورم زیرا عرصه های پژوهشی را چنان در نور دیده اند، که دیگر به آسانی نمی توان سخنی نو و نو آیین گفت:
فسانه گشت و کهن شد حـــدیث اسکندر سخن نو آر که نو را حلاوتی ست دگر
چگونه می توان در پیرامون شاعری گفت که جز سخن نو، نوایی را بر نمی تابد؟ از فرخی سیستانی می گویم، آنی که سخن را در قلمرو«سهل و ممتنع» به اوجی رسانده است که همه ی شاعران قلمرو سهل و ممتنع در این عرصه نقش و نگار تار و پودی اند که در کارگاه «کاروان حله» بافته شده است.
با وجود آثار ژرف و شگرف فرهیختگان سلف و معاصر به فتوای آن سخنور بزرگ:
صد سال می توان سخن از زلف یار گفت در قید آن مباش که مضمون نمانده است
می توان چیزکی نوشت خالی از حلاوت نباشد.
دراین نبشته برآنم تا به پرسشی فربه، پاسخی در خور ارائه نمایم:
ـ آیا نگاه و نگرش فرخی در سیستان و غزنین تمایز و تفاوت داشته است تحلیل ؟
کلمات کلیدی: سیستان، چغانیان، غزنین
مقدمه
اگر بخواهیم مراحل زندگی فرخی را مرز بندی نماییم، می توان به چند محور برجسته و مهم منقسم نمود:
1ـ دوران کودکی و عنفوان جوانی
2ـ پیوستن به دربار چغانیان
3ـ در بار سلاطین غزنه
به خاطر روشن شدن این چهار محور، اندکی درنگ می نمایم.
1ـ دوران کودکی عنفوان جوانی
آنچه تذکره نویسان، فرهیختگان سلف و معاصر، در پیرامون زندگی و چگونه زیستن فرخی نوشته اند، تکرار سخنان نظامی عروضی در چهار مقاله است.
«چهار مقاله» اثر وزینی است، که اگر از تند باد حوادث در امان نمی ماند، بسا از حوادث جریان ساز ادبیات و شعر قرن چهارم و پنجم در پرده ی تاریکی فرو می رفت. البته فضا سازی توأم با مبالغه، از شگردهای نظامی عروضی است که «برای گرمی بازار خویش می کرده است.»
(عبدالحسین زرن کوب، 1347 ص 35 ) بوی جوی مولیان رودکی و قصیده ی داغگاه فرخی، بیانگر چنان بازار گرمی است.
به هر حا ل آنچه در باره ی جز ییات چگونگی زندگی، نگاه و نگرش فرخی می دانیم ، «غالباً صورت موجز و مختصری است از همان مطالبی که نظامی عروضی در چهار مقاله آورده است.» (پرنیان هفت رنگ، 1385، ص 36 )؛ با آنهم هرگز نمی دانیم در چه روز و سالی به دنیا آمده است. «چاره ای نیست جز این که بپنداریم فرخی در نیمه ی دوم سده ی دهم گاهشماری عیسوی [نیمه ی دوم چهارم هجری] زاده شده است.» (تاریخ ادبیات فارسی، 1375، ص 130)
زادگاه فرخی ـ به شهادت اشعارش ـ سیستان است.
من قیاس از سیستان دارم که آن شهر من است وزپی خویشان زشهر خویشتن دارم خبر
شهر مــن شهربــــزرگ ست و زمینش نــامدار مــردمـان شهر من در شیر مردی نــامور
و کشورش ایران؛ البته نه ایران سیاسی امروزین، بل قلمروی که سلطان محمود خسرو آنست:
ایــن همی گــفت فـرخـی را دوش گر به داده ست شاه زر افشان
آن همی گفـت فــــــرخـی را دی اسپ داده ست خسـرو ایران
شاه ایـران از آن کــــــــریمترست که دل چون منی کند پَخسان
از این که در نوجوانی توانسته است با مضایق کلام آشنا شود و طبعش را بپروراند؛ و بتواند به نکویی چنگ بنوازد و با بربط و رود میانه ای داشته باشد، دلالت بر این می نماید که در خانواده ی متوسط چشم به دنیا گشوده است.
از روایت نظامی بر می آید که در همان عنفوان نو جوانی پای در حجله ی زفاف گذاشته است؛ و در همان آوان به دلیل این که «طبعی بــــــه غایت نیکو» دارد و« شعر خوش گفتی و چنگ ترزدی» (چهار مقاله، 1385، ص 59) ندیم دهقان سیستانی است.
این دهقان خوش ذوق و ادب پرور هزینه های زندگی فرخی را تأمین می کند و زندگی فرخی با« حقوق و مقرری دویست کیل پنج منی غلّه و صد درم سیم نوحی» (همان) به آرامی می گذرد. اما این مقرری که متناسب با هزینه های زندگی مجردی است، با متأهل شدن فرخی نا موزون می گردد. «فرخی قصه به دهقان برداشت که مرا خرج بیشتر شده است، چه شود که دهقان- از آن جا که کرم اوست، غلّه ی من سیصد کیل کند و سیم صدو پنجاه درم، تا مگر با خرج من برابر شود. دهقان برپشت قصه توقیع کرد که: این قدر از تو دریغ نیست و افزون از این را رای نیست .» (همان)
با این حادثه ی فضیلت کش ـ که ما حصل ستم اجتماعی آن روزگار است- فرخی پای به مرحله ی دوّم حیاتش می گذارد.
2ـ در بار چغانیان
به روایت نظامی عروضی، نیاز و بیچارگی و علاقه به رفاه خانواده، فرخی را برآن وامیدارد که دردمندانه ترک یار و دیار بگوید. ابیات آغازین قصیده ی فاقد تغزّل «با کاروان حلّه»، عشق به یار و دیار را به خوبی آیینه داری می نماید:
با کاروان حُِلّّه بــــــرفتم زسیستان بــــــا حُلّه ی تنیده زدل بافته زجان
با حُلّه ای بریشم تــرکیب او سخن بـــــا حُلّه ای نگار گِر نقشِ او زبان
هر تار او به رنج بر آورده از ضمیر هر پود او به جهد جدا کرده از روا
با این قصیده ـ که فخامت بیان در آن موج می زند- به امید زندگی بهتر به در بار امیر ابوالمظفر احمد بن محمد بن محتاج چغانی پای می گذارد؛ و با کد خدای امیر که« مردی فاضل و شاعر دوست است» (هــــــمان) آشنا می گردد.
خواجه عمید اسعد برنمی تابد که فصیده ی خوش و استادانه ی «با کاروان حُلّه ...» از سگزی باشد«بی اندام، جبه ای پیش و پس چاک پوشیده؛ و دستاری بزرگ سگزی وار در سر؛ و پای و کفش بس نا خوش و شعری در آسمان هفتم.» (همان)
بنا براین تردید، از وی می خواهد قصیده ای در وصف داغگاه بسراید، جایی که طبیعت در اوج مستی است «جهان در جهانی سبزه .» ؛ بزم شراب و کباب و رباب در همه جا گسترده، و «پادشاه شراب در دست و کمند در دست دیگر؛ اسپ می بخشد.» (همان)
فرخی که سایه ی هُمای رفاه و سعادت را بر فراز سرش احساس می کند، نیاز چنان برنی جانش می دمد که بازدم آن قصیده ی است فخیم، با مطلع:
چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار
آنچه از این روایت مطوّل نظامی عروضی بر می آید، چند نکته است:
الفـ شعر به عنوان نماد فضیلت جریان سازاست. از خانه ی خوانین گرفته تا در بار امیران و سلاطین، خوان شعر و ادب گسترده است. شاعران در حقیقت سخنگویان سلاطین اند که در بزم و رزم هیمنه و قدرت، دانش پروری و دیانت سلطان را ترویج می نمایند.
بـ بد مستی و ناموزونی روانی فرخی بیانگر این حقیقت است که: قبل از آنکه فرخی پای به در بار چغانیان گذارد با شراب میانه ای نداشته و تر دامن نبوده است. اشارتَ: «فرخی را شراب تمام در یافته بود ...» (همان) این فرضیه را مستند و مستدل می سازد.
جـ نظامی عروضی هرگز بدین اشارت نمی نماید که در سفر به قلمرو چغانیان، فرخی تنهاست یا باهمسرش سر به صحرا نهاده است. تا آن جایی که نگارنده می داند، هرگز تذکره نگاران سلف و محققان معاصر بدان نپرداخته اند؛ سروده های فرخی نیز در این عرصه صامت اند. گویا فرخی با رسیدن به تجمل، روزگار تأهل را به نسیان می سپارد.
دـ فرخی در دربار چغانیان ـ که مشحون از شاعران و اهل فضل است- به شعر خوش و توانایی طبعش پی می برد. بلند پروازی سبب می گردد تا به قلمرو پُرصلابت سلاطین غزنین پا ی گذارد؛ خطّه ای که سخنوران سترگ میداندار سخن اند. البته تردامنی و رفاه بیشتر - به روایت اشعار شاعر ـ از انگیزه های دیگر این سفر است.
3ـ دربار سلاطین غزنه
فرخی که در سیستان با سنّت های کهن و ریشه دار پیوندی ناگسستنی دارد، قناعت، پاکدامنی و دلبستگی به خانواده از ممیّزات زندگی اوست. با شعر خوش و چنگ تر، ندیم دهقانی است، که فضیلت فرخی را در یافته است. از جمله ی: «این قدر از تو دریغ نیست و افزون از این را روی نیست»؛ می توان فضل، متانت و ادب دهقان سیستانی را دریافت. حسرت مستتر در این جمله، بیانگر درد دانشی مردی است که ندیم فاضلش را از سر اجبار، از دست می دهد. «با کاروان حلّه» ی فرخی نیز نمایه ی دیگر از چنین درد و حسرتی است.
فرخی در سرزمین نامدار سیستان پرورش یافته؛ خطّه ای که مردمانش ـ به شهادت فرخی «در شیر مردی نامور» اند. یعنی فضای حماسی، فضای رزم برآن غلبه دارد. این فضای اجتماعی، به تناسب در بار چغانیان و سلاطین غزنه، ساختار سنتی و بسته دارد. فرخی در چنین فضایی، کودکی و نوجوانی را سپری می کند. ازدواج زودهنگام، قصاید فاقد تغزّل، نگاه ونگرش نهفته در دوقصیده ای «با کاروان حُلّه» و «داغگاه»، بیانگر چگونگی زیست بوم اوست.
هنگامی که به قلمرو چغانیان پای می نهد، فضایی را تجربه می کند که هیچ مناسبتی با بافت فرهنگی زادگاهش ندارد. پای کوبی و کباب، زن بارگی و شراب، شیوه ی زندگی امیر چغانیان و همه ی خدم و حشم اوست.
فرخی که روزگار جوانی را با مرارت و خستگی تن به خواب می سپارد، در دربار امیر چغانیان، پس از آن که تردامن می گردد، «از غایت مستی و ماندگی» (همان) خواب بر او غلبه می کند. یعنی همه ی تابوهایش شکسته می شود. البته امیر ابوالمظفر چنان که هست، می نمایاند. ادّعای دین ورزی و متشرع بودن را ندارد. به تعبیر دیگر: فضای چغانیان مبرّا از ریا است، اما دربار غزنه به دلایل متنوع تفاوت های ژرف دارد:
الف ـ غزنه پایتخت جغرافیایی است که به باور فرخی مسّما به ایران است.
ب ـ شا هنشاه ایران یعنی سلطان محمود غزنوی هیمنه، قدرت و صلابتی دارد که پادشاهان و امیران منطقه، به حاشیه ی آن نمی رسند.
ج ـ سلطان محمود گرچه با خلافت بغداد آهنگ رقابت و سرکشی ندارد و متابعت می نماید، اما قدرت و قلمروش اگر فراتر نباشد، هرگز فروتر و محدودتر نیست.
د ـ در روزگاری که فرخی قدم در غزنین می گذارد، روزگار عظمت و آبــــادی آن دیار است. شادی آباد غزنه- به روایت بیهقی- ناحیه ای است که با«فوج فوج مطربان و نــــوازندگان» (بیهقی،1319، ص 6) عشرتکده ی روزگار است.
ه ـ با وجود فضای آن چنانی، فضای متشرعانه فضای غالب سیاسی است. روزگار عصبیت است و تنگ نظری. مرز میان مذاهب، نحله های کلامی حتی صوفیه چنان خونین است که بازار تکفیر و تفسیق احساس انفعال می نماید. در نیشاپور میان شیعیان و کرّامیه، در سیستان میان سمکیّه و صدقیه (پیروان امام ابو حنیفه و امام شافعی رح)، در هرات میان عملیّه و کرّامیه، بالاخره در همه جا، بلخ، مرو، ابیورد، نساء جنگ عصبیت ها بیداد می نماید. (ذبیح الله صفا، 1347، ص 244)
و ـ سلطان محمود ـ به باور فرّخی، دارای دو خواسته است:
خدایگان را اندر جهان دو حاجت بود همیشه این دو همی خواست ز ایزدِ داور
یکی کـــه جایــگه حجّ هند وان بکَند دگر که حج کند و بوسه بر دهد به حجر
(قصیده ی فتح سومنات و فتح آن جا)
سلطان با صلابت غزنه به فتح سومنات نایل می گردد. فرّخی در قصیده ی دیگری دعا می کند، تا به خواسته دوّمش یعنی حج نیز برسد:
توفیق دِه او را و ببــــر تــا بـکند حـج چون کرد به شادی و به پیروزی باز آر
(قصیده ی شکر گزاری به خاطر دریافت اسپ از سلطان)
ح ـ فرّخی که بارها به تدیّن سلطان غزنه اشارت می کند و به کفر ستیزی اش ترغیب؛ در عین زمان دو باور متفاوت را به تاریخ می سپارد:
1 ـ نفی شراب و لهو و لعب از سلطان:
ازین هنر که نمودی و ره که پیمودی شهانِ غافل سرمست را همی چه خبر
تو برکناره ی دریای شور خیمه زدی شهان شراب زده بــــرکناره هایِ شَمرَ
تو سومنات همی سوختی بـه بهمن مـــاه شهان دیــــگر عــــود و مُثلّث و عنبر
به وقت آنکه همه خلق گرم خواب شوند تو در شتاب سفر بوده ای و رنجِ سَهرَ
تو آن شهی که ز بهرِ غُزات رایتِ تــــــو به سومنات رودگاه و گه به کالَنجَر
(قصیده ی فتح سومنات)
2 ـ اشارت تشکیکی و توأم با تجاهل
میر مَی خورده مگردی و بخفته ست امروز دیر خفته ست مگر رنج رسیدش زخـــمار
(در ذکر وفات سلطان محمود)
البته تاریخ بیهقی در این زمینه صراحت بیشتر دارد و آن دبیر ظریف نوشته است که : سلطان انارالله برهانهُ در هنگام ملال چند ساتگینی سر می کشیدند. اما باور غالب فرّخی مبتنی بر پارسایی سلطان بت شکن است:
همه جهدِ تو در آن بود که ایزد فرمود رنجکش بودی در طاعت ایزد هموار
(در ذکر وفات سلطان محمود ...)
8 ـ به هرحال، اگر از مباحث جانبی بگذریم، از این نمی توان گذشت که در قلمرو و سلاطین غزنین ریا و نفاق بیداد می نماید.
فرخی که جهان را جای عشرت و لعب می داند:
شراب هست و طرب هست و روی نیکو هست بدین سه چیز جهان جای عشرت و لعب است
* * *
کـاری ست مـرا نیکو و حالی ست مـرا خوب بـــا لهو و طرب جفتم و بـــا کام و هوا یــــار
از فضل خـــداونـــد و خــداونــدِی سلطان امــروز مـن از دی بِـــه و امسالِ مـن از پــار
(در شکر گذاری از اسپی که سلطان محمود داده است)
«این خواست شهوت آلود در همه ی اشعار او منعکس است و بارزترین خصلت اوست »
(غلامحسین یوسفی، 1373، ص 37 )
البته فرخی با همه ی بی باکی - به تعبیر شبلی نعمانی- و«ترک ادب شرعی» و ستایش کفر آمیز ممدوح:
جهان به پای تو دارد خدای عَزَّ و جَل بُود مساعدِ تو ذوالجلال والاکرام
(در مدح خواجه امحمد بن جسن میمندی)
شب مَی گساری می کند و روز، رنج و درد دستاررا تحمل:
روز و شب خویش را کنم به دو قسمت هردو به یک جای راست دارم چون تار
نرمک نرمک همی کشم همه شب می روز بــــه صد رنــج و درد دارم دسـتار
9 ـ فرخی گرچه فریاد می زد: «مغزمان روزه ی پیوسته تبه کرد و بسوخت» و با آمدن عید پیراهن چاک می زند:
شب عید آمد و می خواهم بر بام جَهم گـویم از نــو شدن مـاه چه دارید خبر
چون فرود آیم بنشینم و بـرگیرم چنگ همچنان دست قـدح گیرم تا روز دگر
بر این حقیقت نیز صحّه می گذارد که فرخی با همه جفت لهو و لعب بودن، با نماز و روزه میانه ای دارد.
10 ـ اگر به خواهیم همه ی اهداف فرخی را در چهار صباح زندگی در یک کلمه خلاصه نماییم، آن واژه ی شگفت عشرت است. رنج و بیچارگی در عنفوان جوانی در سیستان سبب می گردد با قدم نهادن در قلمرو چغانیان لب برقدح گذارد و تابوهایش تَرَک بردارد . در قلمرو سلاطین غزنین با زن و باده چنان گرفتار است که همه چیز را به پای ممدوح می ریزد تا اسباب لهو و لعب، طرب و عشرت مهیّا گردد .
آری! مقدسات دینی و مفاخر ملی؛ مفاخری که آیینه دار «سرزمین نامدار» و «مردمان شیرمرد و نامور» دیار اوست، در فضای عشرت طلبی و مدیحه سرایی به پشیزی نمی ارزد. اشعار شاعر گواه بر این ادّعاست:
1ـ مقدسات دینی
مـــــدیح او شُعَرا را چو سُوره الاخلاص سرای او اُد با را چو کعبه الاسلام
(در مدح خواجه احمد بن حسن میمندی)
شگفت نیست گر از مدح او بزرگ شدم که از مدیح مُحَمَّد بزرگ شد حسّان
(در مدح مخمد بن محمود بن ناصرالدین)
و ازین نیز پارا فراتر می نهد:
ـ پیمبران را زان بیش معجزات نبود که شاه دارد و این سخت روشن است و عیان
«در مدح امیر یوسف گفته که: پس از پرستش خداوند خلق را برتر از پرستش تو چیزی نیست.» (دیوان، ص ـ 14) جای دیگر او را در فضیلت، همسر همه ی پیامبران شمرده، جـــــز آن که از ایزد وحی و کلام نیاورده؛ و قصر وی را از فراوانی طوف سائلان مانند بیت الحرام دیده است؛ و براین عقیده است که:
در هستی خدای گروهی گمان کنند وندر سخاوت تو نکرده ست کس گمان
(دیوان، ص 27)
آری ! فرخی «خود چندان پای بند شریعت نیست و در شعر او نشانه های این لا ابالیگری همه جا آشکار است و هیچ باکی ندارد از این که ممدوح را در پاکی به قرآن تشبیه کند»
(محمد رضا شفیعی کدکنی، 1366،ص492)
2ـ مفاخر ملی
ü در ستایش سلطان محمود و تحقیر رستم:
اندر آن وقت که رستم به هنر نام گرفت جنگ بازی بُد و مردان جهان سست سگال
گربدین وقت که تو رزم کنی زنده شود تیر تــرکان تــــرا بـــوسه دهـــد رستم زال
(دیوان، ص 404)
ü همه حدیث زمحمود نامه خواند و بس همان که قصه ی شهنامه خواندی هموار
شجاعت تـــــو همی بسترد زدفتر هــــا حـدیث رستم دسـتـان و نـام سام سوار
آری: فرخی مانند سایر شاعران دربار «دریافته بود که سلطان محمود از منظومه ی فردوسی خوشنود نبوده، حتی آن را زیان آور هم می شمرده؛ از این رو، همه ی شاعران تلاش می نمودند تا سدّ و بندی در راه گسترش شاهنامه پدید آرند. آنها نمی توانستند این چکامه را نکوهش نکنند و آن را افسانه ی میان تُهی و پوچ جلوه ندهند؛ افسانه ی که فقط (کودن دهاتی) سر گرم می کند و در خود نگرش مرد با شخصیت نیست.» (یوگنی ادوارد ویچ برتلس 1375،ص 143ـ 145)
اگر بخواهیم سخن را خلاصه نماییم، این حقیقت است که: «خوار شمردن عناصر اساطیری ایران قدیم ـ که از خصایص شعر دوره ی غزنوی است، به شدت در شعر فرخی آشکار است؛ و در این راه از هیچ گونه اغراقی ـ که به سود ممدوح باشد، باکی ندارد.» (محمد رضا شفیعی کدکنی، 1366، ص 494)
باتوجه به این تفصیل می توان میان نگاه و نگرش، چگونگی بیان و صورخیال فرخی در خطّه ی سیستان و قلمرو غزنین، خط عمیق تمایز را ترسیم کرد:
در خطّه ی سیستان
چگونگی زندگی فرخی در زادگاهش فرو رفته در هاله ای از ابهام است. آنچه از روایت نظامی عروضی می توان استنباط کرد، چند نکته ی موجز است:
1 ـ سواد نسبتاً عالی و تبحرش در موسیقی، بیانگر زندگی متوسط اجتماعی اوست.
2 ـ فرخی دارای استعداد ویژه ی ادبی است، تا آن جایی که در عنفوان جوانی با طبع و قّادش می تواند به عنوان شاعر شهیر در زادگاهش مطرح گردد.
3 ـ چون «شعر خوش گفتی و چنگ تر زدی» ندیم دهقان صاحب دل سیستانی می گردد و با دویست کیل پنج منی غله و صد درم سیم نوحی» زندگی را می گذراند.
4 ـ بیش از آن که به بیست سالگی قدم گذارد بـــا«زنی از مــوالی خلف» ازدواج می کنـــد و «خرجش بیشتر می افتد» و مجبور به ترک یار و دیار می گردد.
برای این که چگونگی نگاه، نگرش و بیان فرخی را در یابیم باید دو قصیده ی معروف فرخی یعنی با کاروان حلّه و داغگاه، کند و کاو و ارزیابی شود:
کاروان حُلّه
هنگامی که فرخی از سربیچارگی و نیاز مجبور به ترک زادگاه می گردد، باقصیده ی «کاروان حله» راه قلمرو چغانیان را در پیش می گیرد. این قصیده در مدح فخرالدوله ابوالمظفر احمد بن محمد والی چغانیان است. مطلع قصیده بیانگر دلبستگی عمیق شاعر به زادگاه اوست.
آری ! سه بیت نخستین، بیانگر مویه های خاموش فـــرخی است:
بــــاکــروان حله بــ«رختم زسیستان با حله ی تنیده زدل بافته زجـــــان
بـــاحله ای بریشم ترکیب او سخن بـا حله ای نگارگــــــر نقشِ او زبان
هر تار او به رنج بـرآورده از ضمیر هر پود او به جهد جدا کرده از روان
منظور شاعر از کاروان حلّه چیست؟ چون مسیر خط ابریشم و حرکت کاروان هـــــــا را می دانیم، می دانیم که ابریشم از شرق به غرب بُرده می شده؛ و ماوراأُلنهر ـ که قلمرو چغانیان در آن واقع است- یعنی «جنوب غربی سمرقند، در بخش علیای رودخانه ی چغان.» (نصرالله امامی، 1385، ص 36)، بنا براین، حرکت کاروان ابریشم از سیستان به سمرقند، امری محال است. اما این که برخی از فرهیختگان به جای حُلّه، حِلِّه می خوانند و با بغداد گره می زنند، جایی درنگ دارد. اماسخنوران سخن شناس چنین فهمی را برنتافته اند.
آنانی که با لحن و سبک و شگرد های هنری فرخی آشنایند، می دانند که تکرار، از بسامد های سبکی اوست. بنا براین حِلّه با طبع و ترنّم فرخی میانه ای ندارد.
شاید منظور از کاروان حله، سفینه ی شعر یا طبع وقّاد شاعر باشد،که در زادگاهش با زمزمه ی چنگ ورود آفریده شده ؛ حُلّه ای که تارش ضمیر؛ و پودش روان اوست. یعنی شاعر از قاعده ی قصیده سرایان سر بر می تابد و به جای تغزّل- به یاد یار و دیارش دردمندانه می موید و می نالد و «بریشم ترکیب سخن» را در بحر مضارعِ مُثمّن اَخرَبِ مکفوف محذُوف یعنی مفعول فاعلاتُ مفاعیل فاعلن می بافد؛ و با زبانی که سرشار از فخامت است، نگارگری می نماید. دراین نگارگری تغزّل های چونان:
ü هرروز مرا عشق نگاری به سر آید در باز کند ناگه و گستاخ در آید
(در مدح سلطان محمد بن سلطان محمود)
ü شبی گذاشته ام دوش خوش به رویِ نگار خوشا شبا که مرا دوش بود با رخِ یار
ü بـــــرفت یــــارِ من و من نژند و شیفته وار بــه باغ رفتم بــا درد و داغِ رفتنِ یـار
(در مدح وزیرزاده ابوالفتح عبدالرّازق بن احمد بن حسن میمندی)
ü یاد بـاد آن شب، کان شمه ی خوبانِ طـراز به طرب داشت مرا تا به گه بانگ نماز
(در مدح عضدالدوله امیر یوسف برادر سلطان محمود)
ü آشتی کردم با دوست پس از جنگ دراز هم بدان شرط که با من نکند دیگر نار
(در مدح سلطان مسعود بن سلطان محمود غزنوی)
ü گفتم: مـرا سه بـوسه دِه ای شمسه ی بتـان گـفتا: زحـور بوسه نیابی دریـن جـهان
(در مدح سلطان محمد بن سلطان محمود)
ü آن کــــمر بــــاز کن بـــتا زمیـــــــــان زین غـــــم و وسوسه مـــرا بِـرَهان
(در مدح امیر ابویعقوب یوسف بن ناصرالدین)
ای روی نـــکو! روی سویِ من کن و بنشین زنــهار ز من دور مـدار آن لبِ شیرین
(در مدح امیر ابویعقوب یوسف بن ناصرالدین)
ü خــــوشـان عاشقی خاصه وقتِ جوانی خـــوشا بــا پــری چهرگان زندگانی
(در مدح سلطان مسعود بن سلطان محمود)
جایی ندارد. گویا هنوز بالهو و لعب ، با زن و باده میانه ای ندارد. شگفتا در قلمرو بت شکنان سخن از«شمسه ی بتان» و باز کردن »کمربند از میان« و زندگی با پری چهرگان است و اعتراف به خوشباشی شبانه؛ و تا«بانگ نماز» مشغول عشرت و طرب بودن. فراموش نباید کرد که این سخنان وسوسه انگیز و غریزه پرور تشبیب و تغزّل های مدایحی است که هرگز در قصاید با کاروان حله و داغگاه نمی توان یافت.
از آن جایی که از کوزه همان تراود که در اوست، باید فرض عدم تردامنی فرخی را در سیستان پذیرفت. چنان که نظامی عروضی با نوشتن «فرخی را شراب تمام در یافته بود» و »در دهلیز رباط دستار زیر سر نهاده و حالی در خواب شد، از غایت مستی و ماندگی»؛ بــرفــرضیه ی نـــــگارنده، صحّه می گذارد. به همین دلیل سیستانی زاده ی که از کودکی حماسه های شیر مردان نامور زادگاهش را شنیده، چگونه می تـــــواند بــــا سخنانش را با تحقیر مفاخر ملی بیالاید. آخــــر ایــن حُــــــلّـه یی است که: «خرد رشت و عقل بافت»؛ و خِرد شاعر بشارت می دهد که:
کاین حُلّه مر ترا برساند به آب و نان
البته اگر حکیم فردوسی کاخی را پی می افکند«که از باد و باران نباید گزند»، حُلّه ی فرخی نیز داری چنین ویژگیِ است:
نه حُلّه ای کـــه آب رساند بدو گزند نه حُلّه ای که آتش آرد بــــر او زیان
نــــه رنـــگ او تباه کند تُـربت زمین نـه نقش او فــروسترد گـــردشِ زمان
راز جاودانگی ایـن حُلّه در کجاست؟ فـرخی خود از آن پرده برگرفته است:
بنوشته زود و تعبیـــه کــرده مـیانِ دل و انــدیشه را بـــه ناز براو کرده پاسبان
در این قصیده نه تنها نسبت به مقدسات دینی لاابالیگری نمی نماید، و «تــرک ادب شرعی» نمی کند، بل هرگز به تحقیر مفاخرملی نمی پردازد. ابوالمظفر والی چغانیان را با مواصفاتی می ستاید که برخاسته از جغرافیای حماسه و رزم و دلاوری است:
تانقش کرد برسرِ هــــرنقش بـرنوشت مــــــــدحِ ابـوالمظفر شــــاهِ چغانیان
میر احـــــمد محمد شــاهِ سـپـه پنـاه آن شهــر یـــار کشور گیرِ جهان ستان
آن هم ملک مـــروّت و هم نامورمَلِک و آن هم خدایگانِ سیر و هم خدایگان
وای آن که سرزطاعت او باز پس کشید گــردد سرش به معرکــــه تـاجِ سرِسنان
روزی کـــــــــه سایه آرد برتیغ او سپر روزی کـــه مایــــه گیرد از تیر او کمان
شیر دژم دو دیــــده فـرو افکند زچشم پیل دمنده زُهره بــــرون آرد از دهـــــان
بس پای هـا که تیغش بر دارد از رکاب بس دست ها که گرزش بـرگیرد از عنان
بــــر پیل گرزِ او به سه پاره کند سرین بـــر شیر تیغ او بـــه دو پــاره کند میـــان
هنگامی که چگونگی ستایش های فرخی را مرور می نمایم، نا خواسته در ذهن و ضمیرم و زبان من این ابیاتش جاری می گردد:
من قیاس از سیستان دارم که آن شهر منست وزپی خویشان زشهر خویشتن دارم خبر
شهر مـن شهر بــزرگ ست و زمینش نــامـدار مـــرد مـان شهر من در شیر مردی نامور
و مبالغه های حکیم ابو القاسیم فردوسی چونان:
شود کوه آهن چو دریای آب اگــر بشنود نـام افــراسیاب
فرایاد می آید. فرخی با چنین نگرشی شهامت ممدوح را نگاه حماسی می بخشد:
روزی دُرخشِ تیغ تو بر آتش او فتاد آتش زبیم تیغ تو در سنگ شد نهان
و اکنون چـــو آهنی زبرِ سنگ برزنی آسیمه گردد و شود اندر جــهان جهان
در این قصیده ی که ژرف ساختش فخامت حماسی است، ابیاتی و جود دارد کــه دلالت براین می نماید که پیش از سرودن این قصیده، فرخی در سیستان قصاید مدحیه نداشته است. به تعبیر دیگر شاعر مداح نبوده است:
مـن بـنـده را بــه شـعـر بـسی دسـتگـه نـبـود زین پیش ورنه مدح تو می گفتمی به جان
واکنون که دستگاه قوی گشت و دست نیز بـی مـدح تـو مـرا نـپـذیـرفت سـیسـتان
نکته ی دیگری که در این قصیده مستتر است، چگونگی تمایز دعائیه ی این قصیده با دعائیه های قصاید مدحیه ی سروده شده در قلمرو غزنین است:
برای این که این تمایز روشن شود، برخی از دعائیه هایی که در مدح سلاطین و اصحاب سلطه در غزنین است آیینه داری می نمایم:
1ـ در مدح امیر یوسف سپاه سالار برادر سلطان محمود:
همیشه در بر او کودکی چو لُعبتِ چین همیشه مؤنس او لُعبتی چو نقش بهار
2ـ در مدح یمن الدوله سلطان محمود:
میان مجلس شادی، میِ روشن ستان دایم گه از دستِ بُتِ خَلُّخ،گه از دستِ بتِ یغما
3ـ در مدح سلطان مسعود بن سلطان محمود غزنوی:
عشقبازی کن وسیکی خور و بـر خند برآن که تـرا گویـد سیکی مخور و عشق مباز
خُلد بــاد از تــو و از دولتِ تو مُلکِ جـهان ای رضایِ تو از ایزد به سوی خلد جواز
4ـ در مدح امیر ابو یعقوب یوسف بن ناصرالدین:
می خـــور زکفِ آن که به چینش بپرستند گـــــرصورتِ او را بفرستی به سویِ چین
زیــــــن عید عـــدو را غم و اندوه ترا لهو تــــو بـــارخِِ پُر لاله و او بــــارخِ پُـرچین
5ـ در مدح خواجه احمد بن حسن میمندی وزیر:
جهان دار و شادی کـــن و نــــوش خور می از دست آن ترکِ سیمین ذقن
فــــزوده ست قــــدرِتو ، بفـــزایِ لهـــو گشاده ست گنج تـــو بگشای دَن
والی چغانیان را بدین گونه دعا می نماید:
فرخنده بـاد برمَلِک این روزگار عید وین فصلِ فرخجسته و نــوروز دلستان
تا این هوا بسیط بود وین زمین بجای طبعِ هـــوا سبک بـُوَد وآن زمین گران
ای طبعِ تـــو هوایِ دگر، با هوا بباش وی حلم تو زمینِ دگر، با زمین بمـان
نیازی نیست که به تفاوت ایـن دونگرش اشارات شود، که« تفاوت از زمین تا آسمانست. » دعائیه های بزرگان غزنین متناسب با ذایقه و ذوق شاعری است که بی پرده فریاد می زند:
کاری ست مرا نیکو و حالی ست مرا خوب با لهو و طرب جفتم و با کام هوا یار
و با جان و دل باور دارد:
شراب هست و طرب هست و روی نیکو هست بدین سه چیز جهان جای عشرت و طلب است
اما دعائیه ی «با کاروان حُلّه» بافته شده از بریشمی است که بافنده آن هنوز تردامن نگشته است.
قصیده ی داغگاه
این قصیده که مرحله ی گذار به سمت تردامنی و عشرت طلبی است، فاقد تغزُّل است. هرچند این قصیده در بحر حماسی تقارب نیست، ولی فخامت بیان به گونه ای است که خواننده- بدون آن که بخواهد ـ احساس حماسی برجانش خیمه می زند:
چون پرندِ نیلگون بر روی پوشد مرغزار پرنیانِ هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار
هنگامی به توانایی طبع فرخی پی می بریم، که به چگونگی سرایش این قصیده ی شگفت ، اشراف داشته باشیم.
به روایت نظامی عروضی خواجه عمید اسعد از فرخی می خواهد، تا به وصف داغگاه امیر چغانیان قصیده ای بسراید. خـواجه بــــرای برانگیختن نیروی خیال فـــرخی تصویری از داغگاه ارائه می نماید: «امیر به داغگاه است و من می روم پیش او؛ و ترا باخود ببرم به داغگاه، که داغگاه عظیم خوش جایی ست. جهانی در جهان سبزه بینی، پُر خیمه و شراع و ستاره. ازهر یکی آواز رود می آید؛ و حریفان در هم نشسته ؛ و شراب همی نوشند و عشرت همی کنند و به درگاه امیر آتشی افروخته چندِ کوهی؛ و کُرّگان را داغ همی کنند و پادشاه شراب در دست و کمند در دست دیگر، شراب می خورد و اسپ می بخشد. قصیده ای گوی لایق وقت و صفت داغگاه کن، تا ترا پیش امیر برم.»
فرخی که همای سعادت را برفراز سرش می بیند و سفره ی پُرآب و نان را در برابرچشمانش؛ چشمه ی طبعش جوشان می شود و تصویر پردازی خواجه عمید اسعد را تبدیل به صور خیال می نماید:
راست پنداری کــــــــه خلعت های رنگین یافتند
بــاغ هـــــــــــــای پُــرنگار از داغگاهِ شهر یـار
داغگاه شهر یـــــار اکنون چنان خـــرم بــــــــود
کــــــــــــاندرو از نیکویی حیران بماند روزگار
سبزه انــدر سبــزه بینی، چــــون سپهر انــدر سپهر
خیمه اندر خیمه بینی ، چـون حصار اندر حصار
سبزه هــــــــــا بــــا بانگ رود مطرِبان چر بدست
خیمه ها بــــا بانگِ نــــوشِ ســـاقیــانِ می گسار
هـرکجا خیمه ست خـفتـه عاشقی با دوست مست
هــرکجا سبزه ست شادان یـــار از دیدار یــــار
عــاشقان بــــوس و کنار و نیکوان نــــــاز و عتاب
مطربان رود سرود و می کشان خــــواب و خمار
آنچه پیداست این حقیقت است که مفاهیم شراب و عشرت برای فرخی مفاهیم انتزاعی است. نیاز و بیچارگی و فضای اساطیری سیستان برایش فرصت چنین آزمونی را نداده است. آنچه شنیده با نیروی خیال پرورانده است. حریم مفاهیم قدسی و مفاخر ملی را به رسمیت می شناسد:
خسروِ فرّخ سیر بر باره ی دریــــــا گذر بـــــا کمندِ شست خَم در دشت چون اسفندیار
اژدها کردار پیچان در کفِ رادش کمند چون عصایِ موسی اندر دستِ موسی گشته مار
آنجا که خیالش با مفاهیم قدسی گره می خورد هرگز به «ترک ادب شرعی» تمایلی نشان نمی دهد:
افسر زرّین فــــــــرستد آفتاب از بهر تو همچنان کــــــز آسمان آمــد علی را ذوالفقـار
اگر والی چغانیان را با چنین آهنگی دعا می نماید:
بزم تو از ساقیانِ سرو و قد چون بوستان قصر تو از لعبتانِ قند لب چون قندهار
به خاطر خطّ و نشانی است که خواجه عمید اسعد کشیده است و گرنه ساده دل سیستانی را باساقیان سرو و قد، هنوز میانه ای نیست؛ ولی میان را تنگ بسته است تا در قلمرو شراب و طرب و روی نیکو چهار صباح زندگی را سپری نماید. قصیده ی داغگاه مرحله ی آغازین چنین سفری است ؛ سفری که تحقیر مفاخر ملی و بی پروایی نسبت به مفاهیم قدسی، ممیّزه ی آنست. ارباب زر و زور را می ستاید تا کام دل از کنیزکان و ریدکان واستاند و چون «ابن الرّومی و ابو نواس به لذایذ حیات و عالم حس » (غلام حسین یوسفی، 1370، ص 58) پناه می برد و غرق می شود.
بدون تردید از نظر چگونگی بیان ـ به تعبیر عوفی- «رخ خوب روی بلاغت را مشّاطه ی قریحت او چنان آراست که هیچ قادح انگشت بر حرف آن ننهاد» (عوفی، 1335، ص 47) و صمیمانه باید با بِرتلس هم آوا بود: «فرخی از استعداد بزرگ برخوردار بود. اگر او در شرایط دیگر به سر می برد، می توانست ادبیات جهان را با اثر های نامیرا غنی تر سازد.» ( بِرتلس، 1375، ص 145)
